اين احتمالا اولين يا دومين نوشته‌‌ام به فارسی ست و دليل آن فارسی بودن مطلبی از مجله شهروندامروز است كه در پايين آورده‌ام. معمولا هر هفته شهروند امروز را مي‌خوانم. هفته قبل مجله را تهيه نكردم و الان آن را از طريق وب‌سايت مجله می‌خوانم. به همين دليل كمی ديرتر موفق به خواندن مطالب آن شده‌ام.

شهروند امروز كه ظاهرا قصد دارد بسيار شبيه مجله تايم باشد، در شماره شصت خود پرونده‌ای با عنوان «چشم اسفنديار دولت» درباره‌ی اسفنديار رحيم مشايی معاون احمدی‌نژاد، كه اخيرا با اظهاراتش درباره دوستی با مردم اسرائيل و سرزمين كرد بودن استان آذربايجان غربی جنجال آفريده، تهيه كرده است. در يكی از مقالات اين پرونده اطلاعات بسيار جالبی در باره‌ی سوابق معاون رئيس‌جمهور آمده:

… جهت ماموريت به كردستان رفت. آنجا اما ديگر اسفنديار رحيم مشايی نبود بلكه علاقمند به نام «مرتضی محب‌الاوليا» شد و در سمت معاون اطلاعات واحد كومله در قرارگاه حمزه سيدالشهدا سپاه مستقر شد و كار خود را شروع كرد. با اين حال علقه و علاقه‌ا‌ش، ‌فعاليت‌های فرهنگی بود. پس بی‌سبب نبود كه فعاليت‌های خود را بر فاز فرهنگی متمركز كند. تاكيدش اين بود كه بايد ريشه‌های فرهنگی و اجتماعی مردم كردستان را شناخت و اين ريشه‌ها را اصلاح كرد. اعتقادش بر اين بود كه رژيم شاهنشاهی، با تبر بر فرهنگ مردم كردستان، اين خطه را از بين برده است. به همين دليل توانست نظر مافوق خود را جلب كند. بلافاصله اولين فعاليت فرهنگی خود را آغاز كرد؛ تاسيس «كاك» كه مخفف كانون اسلامی كردستان بود. در قدم بعدی مركز نشر فرهنگ و ادبيات كردی را پايه‌ريزی كرد و سپس ماهنامه ادبی «سروه» يا نسيم بهاری را منتشر كرد. بدين ترتيب سلسله فعاليت‌های او در باب امور فرهنگی آغاز شد كه قدم ديگر تاسيس انتشارات صلاح‌الدين ايوبی و راه‌اندازی چندين كتابخانه در شهرهای مختلف كردستان بود. همين اتفاقات كوچك، حاصل بزرگی هم برای او و هم برای منطقه داشت چرا كه بلافاصله شب‌های شعر راه افتاد و سپس در اوج جنگ، كنگره «شعر كردی در جنگ» راه‌اندازی شد كه جوانان از آن استقبال كردند. …

اما شهروند امروز در ادامه‌ی اين مطلب، در شيطنتی آشكار پا را فراتر از مشایی گذارده شهرستان خوی را وارد تقسيمات اداری و سياسی كردستان می‌نماید:

…با تشكيل وزارت اطلاعات، مشايی از سپاه به اين نهاد رفت و تلاش كرد كه تجربياتش در كردستان را در آنجا در قالب استراتژی نظام جمهوری اسلامی درخصوص اكراد ايرانی، تدوين كند و سپس مسووليت اين امر را برعهده بگيرد. در همان كردستان با محموداحمدی‌نژاد كه فرماندار خوی بود، آشنا شد. مشايی به واسطه اين كه عضو شورای تامين استان بود،‌در جلسات فرمانداران شركت می‌كرد و آشنايی آغازين او با محمود احمدی‌نژاد از اين نقطه آغاز و تا امروز ادامه پيدا كرد و سپس به خويشاوندی دو خانواده ختم شد. …

اسفنديار رحيم مشايی اخيرا در اظهاراتی عجيب استان آذربايجان غربی را جزيی از سرزمين كرد ناميده است. اين اظهارات رحيم مشايی با واكنش گسترده‌ی مردم آذربايجان، نمايندگان استان آذربايجان غربی در مجلس شورای اسلامی، مجمع دانشگاهيان آذربايجان و … روبرو شده است.

لينك‌های مرتبط:
:: تابناك: مشايی: آذربايجان جزئی از كردستان
:: خبرگزاری مجلس: تذكر قاضی پور نسبت به سخنان مشايی در جمع سفرای خارجی
:: خبرگزاری مهر: نماينده مردم اروميه در مجلس شورای اسلامی با اشاره به نامه نمايندگان استان آذربايجان غربی به رئيس مجلس ،‌نسبت به اظهارات اخير رئيس سازمان ميراث فرهنگی و گردشگری مبنی بر اينكه “آذربايجان غربی سرزمين كردها است” تذكر داد.
::خبرگزاری فارس: خبرگزاری فارس: نماينده مردم اروميه در مجلس شورای اسلامی نسبت به اظهارات اخير رئيس سازمان ميراث فرهنگی و گردشگری تذكر داد.
:: خبرگزاری مجلس: تدكر ذاكر نسبت به سخنان مشايی
:: آز ساكا: زر مفت مشايی، اين بار در سنندج

«تون سؤزو حاققيندا» يازيما سايين مئهران باهارلی يوروم* قويموشلار:

بو يازی گئرچه‌كدن گؤزه‌ل بير يازی‌دير، ساغ اولون. ده‌يه‌رلی يازينيزا بير ايكی قاتقی‌دا بولونماق ايسته‌ييرم. تون (دون) كلمه‌سی دده قورقوت كيتابی و داستان-ی احمد حرامی’ده ده گئچير.

دده قورقوت‘دان:

دون: گئجه، دونه‌ن،
دونله: گئجه‌له‌يين،
دون قاتدی: گئجه يول گئتدی،
دونلوك: پنجره.

داستان-ی احمد حرامی‘دن:

دون: گئجه
دونو گونه قاتماق (و اولاماق): گئجه گوندوز يول گئتمك.

آيريجا من توركجه‌ميزده «تون‌به‌تون» تعبيرين يعنی اؤلوب گبه‌رمه‌نين بو تون كلمه‌سی ايله ايلگی‌لی اولدوغونو دوشونوره‌م. يعنی قارانليق بير قبيرده، گوردا ياتماق. قارشيلاشديرين «گون‌به‌گون» تعبيری ايله. گون به گون- تون به تون.

دئمه‌لييم بو يازی‌نی اؤنجه «مايكروسافت وورد»لا آزربايجان توركجه‌سينه، سونرا ايسه «مرنداوغلو»نون يازديغی «آزكانورت» پيرقرامی‌يلا عرب-تورك اليفباسنا كؤچوردوم، سونرا ائديت ائتديم، قالدی دوكتور صديق’ين ديوان لغات‌الترك ترجومه‌سی و قورآن-ی كريم‌له سؤزلرين و آيه‌لرين تطبيق‌له‌شديرمه‌سی. اونلاری دا ائيله‌ديم و باجارديغيم قدر قوتادغو بليگ و عتبة‌الحقايق’ده گئچن سؤزلری آزربايجان توركجه‌سی‌يله اويقونلاشديرديم.

يازی‌نين اصلی «توركيش‌استاديز درگی‌سی» سيته‌سيندن‌‌دير. بو سيته‌ده اولان ديرلی مقاله‌لری آزربايجان توركجه‌سينه چئويره‌جه‌يم گله‌جك‌ده.

گيريش

جان‌لی بير وارليق اولان ديلين تمل داش‌لاری كلمه‌لردير. ديل كيمی جان‌لی اولان كلمه‌لر ده زامان ايچينده گليشير، ده‌ييشير و يوخ اولابيلرلر. «اؤزجان باشقان» ياپديغی بير آراشديرمادا مين ايل ايچينده ديل‌ده‌كی تمل سؤزجوك‌لرين ۱۹٪ اورانيندا ايتمه، آنلام و سس ده‌ييشيمينه اوغراديغينی بليرتمك‌ده‌دير. تورك ديلی‌نين كلمه‌لری‌نی تاريخی متين‌لردن حركت‌له اينجه‌له‌يه‌جك اولورساق چوخ سايی‌دا كلمه‌نين -دانيشما و يازی ديلينده- ده‌ييشيمه اوغراميش و يا قوللانيم‌دان (ايستيفاده‌دن) دوشموش اولدوغونو گؤره‌بيلريك.

بو يازيميزدا قاراخانلی اثرلرين‌ده‌كی تون كلمه‌سی و توره‌و‌لری‌نی (مشتقاتی‌نی) شكيل و آنلام یؤنوندن اينجه‌له‌مه‌يه چاليشاجاغيق. تون سؤزونو و توره‌و‌لرينی اينجه‌لركن بو اثرلردن يارارلاناجاغيق:

-ديوان لغات‌الترك
-قوتادغو بيليگ
-عتبة‌الحقايق
-ديوان-ی حيكمت
-توركجه ايلك قورآن ترجومه‌سی-قاراخانلی توركجه‌سی (Rylands نوسخه‌سی)

ديوان لغات‌الترك

تون سؤزو اساسن «گئجه، قارانليق، آيدين‌ليق اولمایان» و يا آرا سيرا آلتئرناتيو اولا‌راق «دونن، گئچميش گون» آنلام‌لارينا گلمك‌ده‌دير. تورك ديلی‌نين باش‌ياپيت‌لارين‌دان (شاه‌اثرلريندن) اولان ديوان لغات‌الترك’ون يازاری، كاشغارلی ماحمود، ديوان’دا تون سؤزجويونو چئشيت‌لی شكيل‌لرده آچيقلايير. ديوان لغات‌الترك اساسن بير توركجه سؤزلوك اولدوغو اوچون بوراداكی آچيقلاما بيزلر اوچون داها دا اؤنم‌لی‌دير دئيه‌بيلريك. كاشغارلی’نين اثرينده تون كلمه‌سی و توره‌و‌لری (مشتقاتی) بئله‌جه ايفاده ائديلمك‌ده‌دير:

»» تُونْلا كَلْدِمْ. [گئجه‌يله گلديم، tünlə kəldim] (ديوان لغات‌الترك، ص۲۲۰)،

»» قِشْقا اِتِنْ كَلْسا قَلی قُتْلُغْ يایْ تُنْ كُنْ كَجا اَلْقِنُورْ اُذْلَكْ بِلا اایْ
[قيشا حاضيرلان، گلسه نئجه قوتلو، بركت‌لی يای؛ گئجه گوندوز كئچر، زامان‌لا آی قورتولار،
qışqa etin kəlsə qalı qutluğ yay, tün kün keçə alqınur öžlək bilə ay] (ديوان لغات‌الترك، ص۱۱۷)،

»» تُنْ قَرَرْدی. [گئجه قارالدی، tün qarardı] (ديوان لغات‌الترك، ص۳۲۶)،

»» تُنْ كُنْ بِرْلا قَرِشْتی. [گئجه ايله گوندوز قاريشدی، tün kün birlə qarıştı] (ديوان لغات‌الترك، ص۳۳۳)

»» اَژُنْ تُنی كُنْدوُزی یِلْكِنْ كَجارْ كِمْنی قِلی سَتْغَسا كُوجِنْ كڤارْ
[زامانه‌نين گئجه گوندوزو موسافير كيمی قاچار كيمسه‌‌نين اوزرينده قالماق ايسته‌سه، گوجونو چئينر،
ajun tüni kündüzi yelkin keçər kimni qalı satğasa küçin kəwər] (ديوان لغات‌الترك، ص۵۵۸)

قارانليق، گئجه آنلام‌لارينا باغ‌لی اولا‌راق تونه- (-tünə) فئعلينه فئعل‌دن ايسيم دوزلدن -ك اكی اكله‌نه‌رك تونك (tünək) ايسمی مئيدانا گتيريلميش‌دير. بو آد ايسه «زيندان» آنلاميندا قوللانيلماقدا‌دير. كاشغارلی ماحمود بو كلمه‌نين بارسغان لهجه‌سينده قوللانيلديغينی بليرتميش‌دير.

تونه- (-tünə) فئعلی «گئجه‌لمك، قوناقلاماق» آنلام‌لاريندا قوللانيلميش‌دير:

اُلْ مَنْدا تُنادی. [او منيم يانيم‌دا گئجه‌له‌دی، او، گوجه‌نی منيم يانيم‌دا قالدی، ol məndə tünədi] (ديوان لغات‌الترك، ص۵۵۳)

تونر- (-tünər) فئعلی ايسه بير «يئرين قارانليق اولماسينی، اورادا آخشام اولدوغو»نو بليرتمك اوچون قوللانيلماقدا‌دير. تُنَرْدی يير [تونردی يئر، tünərdi yer] (ديوان لغات‌الترك، ص۳۲۹) دئييليركن «مكانين قارانليق اولدوغو”نا ديققت چكيلميش‌دير. تونر- (-tünər) فئعلی عئينی زاماندا واختين، زامانين گئچدييينی ايفاده ائتمك اوچون ده قوللانيلميش‌دير.

تونر- (-tünər) فئعليندن /-ی-/ باغلاييجی سس‌لی يارديمی‌يلا /-ك-/ فئعل‌دن ايسيم دوزلتمه اكی قوللانيلا‌راق تونريك (tünərik) ايسمی اولوشدورولموشدور. بو ايسيم، ايكی آنلاما گلمك‌ده‌دير: بيرينجی اولا‌راق «هر هانسی قارانليق يئر»ه وئريلن آددير. اثرده تُنارِك يير [قارانليق يئر، tünərik yer] (ديوان لغات‌الترك، ص۲۸۰) كلمه‌سی «قارانليق يئر» اولا‌راق آچيقلانميشدير. تورك ديل منطيقی، گونش ايشيغی آلمايان زيندان كيمی قارانليق اولان مزارلارا دا تونريك دئميشدير. بير باشقا ايفاده‌يله كلمه‌نين ايكينجی آنلامی «مزار»دير.

تونه- (-tünə) فئعليندن /-ت-/ فئعل‌دن فئعل دوزلتمه اكی (ائتديرگن، متعدی ائيله‌ين) ايله تونت- (-tünət) فئعلی اولوشدورولموشدور. بو كلمه ايسه بير قوناغی گئجه واختی آغيرلاماق اوچون قوللانيلير. بير كيشی‌نين ائوينه آخشام واختی گلن قوناغی آغيرلاماسی، اونا حؤرمت و ايكرام بسله‌مه‌سی بو كلمه ايله قارشيلانميشدير.

ديوان لغات‌الترك’ده گئچن بير آيری كلمه ايسه تونلوك‌دور. بو كلمه‌ده اساس آنلاما باغ‌لی اولا‌راق «باجا و يا پنجره» آنلاميندا قوللانيلميشدير. بيليندييی كيمی پنجره‌لر ائولرين قارانليق‌دان قورتولوپ، گونشی، گون اوزونو گؤردوك‌لری نقطه‌لردير.

كُوجْ اَلْدِنْ كِرْسا تُرُو تُنْكْلُكْتَنْ جِقارْ.
[زورباليق يوردا گيرسه تؤره باجادان قاچار، Küç eldin kirsə törü tünlüktən çıqar] (ديوان لغات‌الترك، ص۳۰۴) (باجا آنلاميندا)

ديوان’دا ديققتی چكن بير باشقا كلمه ده تونگشودور. آنلام اولا‌راق قارانليقدا آيدينلانماق اوچون قوللانيلان شامدانا (چراغدان) قارشيليق گلمك‌ده‌دير. سؤز قونوسو كلمه اثرده يالنيز بير يئرده گئچمك‌ده‌دير.
تونول- فئعلی ديوان لغات‌الترك’ده دئييم اولا‌راق قوللانيلميشدير. اَرْ اِشْدِنْ تُنُلْدی. [كيشی ايش‌دن اومودونو كسدی]. بوگونكو توركجه‌ده‌كی اوموت كسمك (بير شئی‌دن اوميدی كسمك آنلاميندا) دئييمی او دؤنم‌ده تونول- فئعلی ايله قارشيلانميشدير. گئرچك‌دن ده سونوجو اولوم‌لو (مثبت) اولمايان ايش‌لره گونوموزده «بو ايشين سونو قارانليق» طرزينده دئييم‌لر قوللانيلماقدا‌دير. ائله‌جه كی قارا كلمه‌سی «اولومسوزلوق، كؤتولوك، فنا‌ليق، يوخلوق» ايفاده ائدر. گونوموزدن مين‌لرجه ايل اؤنجه ده «قارا»، «گئجه»، «قارانليق» آنلام‌لارينا گلن تون كلمه‌سی اساس آلينا‌راق، اوره‌تيلن تونول- فئعلی ده اولومسوز، اوموتسوز ايش‌لری ايفاده ائدن دئييم آنلامی‌يلا قوللانيلميشدير. ديوان لغات‌الترك’ده بو كلمه سككيز ده‌ييشيك شكيل‌ده، اون فرق‌لی آنلام‌دا قوللانيلميشدير.

ديوان’دا چاليشماغا تمل اولوشدوران كلمه و توره‌و‌لری آنلاملاری‌يلا بيرليك‌ده بو شكيل‌ده سيرالانابيلر:
تون: گئجه.
تونله: گئجه زامانی.
تونه-: گئجه‌له‌مك.
تونك: زيندان.
تونر-: قارانليق اولماق، قارالماق، گئجه‌نين اولماسی.
تونريك: قارانليق؛ مزار.
تونت-: گئجه‌له‌تمك.
تونگلوك: پنجره، اوجاق، باجا و… ائوده اولان دليك‌لره وئريلن گئنل آد.
تونگشو: شامدان.
تونول-: بير شئيين سونونون قارانليق اولماسيندان دولايی او ايش‌دن اوموت كسمك؛ اوميد‌سيزليك.

قوتادغو بيليگ

قاراخانلی دؤنمی ديل ياديگارلاريندان بيری‌سی ده بيليندييی اوزَره بالاساغون‌لو يوسوف خاص حاجب طرفيندن يازيلان و بير سياستنامه كئيفيتينده‌كی قوتادغو بيليگ‌دير. اثرده تون سؤزجويو ده‌ييشيك منظومه‌لرده گئچمك‌ده‌دير. كلمه بو ياپيت‌دا دا اساس آنلامينا باغ‌لی اولا‌راق «گئجه، قارانليق» آنلام‌لاريندا قوللانيلماقدا‌دير.

قوتادغو بيليگ’ده تون سؤزو «گئجه، قارانليق» آنلاميندا اللی آلتی فرق‌لی بئييت‌ده گئچمك‌ده‌دير. بورا‌دان بيلينير كی قاراخانلی توركجه‌سی دؤنمينده بو كلمه يايقين بير قوللانيم آلانينا صاحب ايدی. تون و توره‌و‌لری ايله ايلگی‌لی متين اؤرنك‌لريندن بعضی‌لری بو شكيل‌ده‌دير:

سينی قودی تون كون بو امگك بيله
آنی اؤگ سن امدی سئوينچين تيله.
(Sini qodı tün kün bu əmgək bilə
Anı ög sən emdi sevinçin tilə) (گئجه آنلاميندا)

قارانگقو ائو اول بو كيشی تون سانی
اوقوش بير يولا تگ ياراتور آنی.
(Qarangqu ev ol bu kişi tün sanı
Uquş bir yula təg yaratur anı)

تيريگ‌ليك توكه‌لی توكه‌ل اوچ كون اول
آنينگدا ناروسی نئچه توش تون اول.
(Tiriglik tükəli tükəl üç kün ol
Anıngda narusı neçə tüş tün ol)

مونگادتی مويان‌ليقدا توشدی باريپ
كيچه ياتدی آندا تونه‌دی سريپ.
(Mungadtı muyanlıqda tüşdi barıp
Kiçə yatdı anda tünədi sərip) (گئجه‌لمك آنلاميندا)

تونك اول بو دونيا كؤتورگيل كؤنگول
ائديز اوردو ايل قول سن آمرول آمول.
(Tünək ol bu dünənya kötürgil köngül
Ediz ordu il qol sən amrul amul) (زيندان آنلاميندا)

كيشَن‌سيز كولوندی مانگوماز آداق
تونردی ياروماز كؤروگ‌لی قاراق.
(Kişənsiz külündi mangumaz adaq
Tünərdi yarumaz körügli qaraq) (قارالماق آنلاميندا)

نئرَك بو قارانگقو تونريك اورون
سوزوك منگو ايلكه آبونگيل بورون.
(Nerək bu qarangqu tünərik orun
Süzük məngü ilkə abungıl burun) (قاران‌ليق آنلاميندا)

قاليق توگدی قاشين تونرتدی يوزين
توتوپ بادی بارچا كيشی‌لر كؤزين.
(Qalıq tügdi qaşın tünərtdi yüzin
Tutup badı barça kişilər közin) (قارالتماق آنلاميندا)

قوتادغو بيليگ’ده تون كلمه‌سی، توره‌و‌لری و آنلام‌لاری بئله‌جه‌دير:
تون: گئجه.
تونه-: گئجه‌لمك.
تونك: زيندان.
تونر-: قارالماق.
تونريك: قارانليق.
تونرت-: قارالتماق.

عتبة‌الحقايق

قاراخانلی دؤنمی توركجه‌سی’نين بير آيری اؤنم‌لی اثری ده «يوكنك‌لی اديب احمد» طرفيندن قلمه آلينميش اولان دينی تصوفی ايچريك‌لی عتبة‌الحقايق’‌دير. بو اثرده تون سؤزونون ايكی فرق‌لی توره‌وينی گؤرمك‌ده‌ييك. بيرينجی‌سی «تون» اولوب «گئجه» آنلامينا گلير. او بيری ايسه «تونت-» فئعلی‌دير كی بو دا «قارالتماق» شكلينده گئچير. هر ايكی كلمه اثرده اوچ فرق‌لی يئرده گئچير. كلمه‌لرين اثرده گئچدييی يئرلر بونلاردير:

ياراتدی اول اوغان تونونگ كوندوزونگ
اودوپ بيری بيكره يورير اؤنگ سونگا.
(Yaratdı ol uğan tününg kündüzüng
Udup biri bikrə yorır öng songa) (گئجه آنلاميندا)

تونَتور تونونگنی كونونگ كيتَريپ
تونونگ كيتريپ باز ياراتور تانگا.
(Tünətür tününgni kününg kitərip
Tününg kitərip baz yaratur tanga) (قارالتماق آنلاميندا)

عتبة‌الحقايق’‌دا سؤز قونوسو اولان كلمه و توره‌و‌لری آنلاملاری‌يلا بيرليك‌ده بئله‌جه سيرالانابيلر:
تون: گئجه.
تونت-: قارالتماق.

گئجه و گوندوز آنلامينا گلن تون و كون كلمه‌لری بورادا دا بيرليك‌ده قوللانيلميشدير. بونا بنزر بير قوللانيم اورخون آبيده‌لری’نده ده گئچمك‌ده‌دير. اديب احمد تصوفی كيشيلييه صاحيب اولدوغو اوچون بو ميسر‌لرده آللاه’ين گئجه و گوندوزو ياراتديغيندان و بونلارين بيربيرينی ايزله‌ديييندن بحث ائتمكده‌دير. قوتادغو بيليگ و ديوان لغات‌الترك’ه گؤره تون كلمه‌سی و توره‌و‌لری عتبة‌الحقايق’‌ده چوخ آز سايی‌دا گئچمك‌ده‌دير.

ديوان-ی حيكمت

خوجا احمد يسوی’نين حيكمت‌لريندن ميدانا گلدييی سانيلان ديوان-ی حيكمت ده قاراخانلی دؤنمی تورك ادبياتی اورون‌لريندن‌دير. بوگون اليميزده مرتب بير ديوان-ی حيكمت نوسخه‌سی يوخ‌دور. چئشيت‌لی نوسخه‌لردن دَرله‌نميش حيكمت‌لر ايسه ده‌ييشيك يئرلرده يايينلانميشدير. بو چاليشمادا كمال ارسلان’ين «ديوان-ی حيكمت‌دن سئچمه‌لر» آدلی اثری‌نی اؤزوموزه داياناق آلديغيميزدان آچيقلاما‌لار و اؤرنك‌لر ده عئينی اثردن وئريله‌جك‌دير.

شيب‌لی ديك آشيق بولوب سما اورسام
بايزيد ديك تون كون تينمای كعبه بارسام
كعبه ايچره اوزوم سورتوپ زار اينگره‌سم
بو ايش بيرله يا رب سينی تاپغای مو مين.
(Şibli dik aşıq bolub səma ursam
Bayəzid dik tün kün tınmay kəbə barsam
Kəbə içrə üzüm sürtüp zar ingrəsəm
Bu iş birlə ya Rəb sini tapğay mu min)

ديوان-ی حيكمتده، سؤز قونوسو كلمه تون شكلی‌يله قوللانيلميش اولوب «گئجه» آنلامينا گلمك‌ده‌دير.

صورت موندا سيرت آندا قودرتينده
اوزون تونده ياروق كونده كؤنگلوم آندا
یؤرَر تون‌ده بولوب بن‌ده باری قاندا
سورسا آندا يازوق تورور تيليم منينگ.
(Surət munda sirət anda qudrətində
Uzun tündə yaruq kündə könglüm anda
Yörər tündə bolub bəndə barı qanda
Sorsa anda yazuq turur tilim məning)

حيكمت‌لرده گئچن تون و توره‌و‌لری بئله‌جه‌دير:
تون: گئجه.
تون كون: گئجه گوندوز.
تونی كونی: گئجه گوندوز.

توركجه قورآن ترجومه‌لری

قاراخانلی‌لار دؤنمی ديل اثرلريندن بيری‌سی ده قورآن ترجومه‌لری‌دير. بيليندييی اوزه‌ره قاراخانلی‌لار دؤنميندن قالما قورآن ترجومه‌لری‌نين گونوموزده بيلينن دؤرد نوسخه‌سی مؤوجوددور:
۱. تورك ايسلام اثرلری موزه‌سی نوسخه‌سی، ايستانبول
۲. منچستر John Rylands نوسخه‌سی، اينگيليس
۳. اؤزبكيستان علم‌لر آكادئمی‌سی نوسخه‌سی، اؤزبكيستان
۴. آنونيم تفسير، آسيا خالق‌لاری انستيتوسو كيتاب‌ليغی، پئتئرزبورگ

بو چاليشمادا اينگيليس’ده بولونان John Rylands نوسخه‌سی اساس آلينميشدير. توركجه ايلك قورآن ترجومه‌سينده تون سؤزو ايكی فرق‌لی آنلام/ دا قوللانيلميشدير. «گئجه» و «دونن»، «دوننكی گون» آنلام‌لاريندا قوللانيلان بو كلمه‌نين گئچدييی بعضی متين اؤرنك‌لری بو شكيل‌ده‌دير:

يورينگلار آنينگ ايچينده تون‌لر هم كون‌لرده ايمين‌لر.
[يورويونوز (؟) اونون ايچينده گئجه‌لر و گوندوزلر امنيت‌له، Yorınglar anıng içində tünlər həm künlərdə iminlər](سبا سوره‌سی/۱۸)
اؤرنك‌ده ده گؤرولدويو كيمی تون سؤزو بورادا گئجه آنلاميندا قوللانيلميشدير. گئجه و گوندوز ضيدلييی «تون»…«كون»… ايفاده‌لری ايله قارشيلانميشدير.

اول كيم ياری تيله‌دی آندين تون.
[او كی يارديم ديله‌دی اوندان دونن، Ol kim yari tilədi andın tün](قصص سوره‌سی/۱۸)

كلمه‌نين دونن، دوننكو گون آنلام‌لارينی پكيشديرن (قطعی‌له‌شديرن) بير باشقا عيبارت ايسه اثرده «تونكی كون» يعنی دوننكی گون اولا‌راق گئچر.

تيليور مو سن اؤلدورمك منی، نئتگ كيم اؤلدوردوننگ بيرَگونی تونكی كون؟
[منی اؤلدورمك ديله‌يير می‌سن، نئجه كی اؤلدوردون بيری‌نی دوننكی گون؟، Tiləyür mü sən öldürmək məni, netəg kim öldürdünəng birəgüni tünki kün](قصص سوره‌سی/۱۹)

ترجومه‌ده گئچن تون سؤزو و توره‌و‌لری بو شكيل‌ده‌دير:
تون: ۱. گئجه، ۲. دونن.
تونكی كون: دونن.
تونله: گئجه چاغی.
تونله، تونه‌لت-: گئجه‌يله آپارماق.

سونوج و دارتيشما

توركجه، چوخ گئنيش بير جوغرافيادا قوْنوبولدوغو (مستفر اولدوغو) اوچون فرق‌لی لهجه‌لره آيريلميشدير. تورك ديلی‌نين اؤنم‌لی تاريخی ديليم‌لريندن بيری ده شوبهه‌‌سيز قاراخانلی توركجه‌سی‌دير. اورخون آبيده‌‌لريندن سونرا تورك ديلی‌نين ان اؤنم‌لی و اسكی يازی‌لی بلگه‌لری بو دؤنمه عايددير. ايشده بو باغلام‌دا اله آلينان تون سؤزونون قاراخانلی دؤنمی ديل ياديگارلارينداكی اورتاق و ده‌ييشيك آنلاملاری‌يلا توره‌و‌لری اورتايا قويولماغا چاليشيلميشدير.

گونوموزدن يوزلرجه ايل اؤنجه قوللانيلميش بير كلمه‌نين بوگونكو توركجه‌ده قوللانيمی آراسينداكی فرق‌ليلييين سبب‌لری نه‌لر اولابيلر؟ كلمه‌لرده‌كی بو ده‌ييشمه‌لرين جوغرافيا، سوسيال و ائكونوميك حايات، كولتورل دَیَرلر و ديشاری ايله ائتكی‌له‌شيم‌له نئجه بير ايلگی‌سی واردی؟ بير كلمه تاريخی گليشيم سورَجی ايچری‌سينده هر هانسی بير ده‌ييشيمه (آنلام و شكيل یؤنوندن) اوغراما‌دان دا گله‌بيلمك‌ده‌دير. بو سورَج ايچرسينده كلمه‌نين ده‌ييشيم گؤسترمه‌سی و يا گؤسترمه‌مه‌سی هانسی اؤلچولر چرچيوه‌سينده گئرچك‌له‌شمك‌ده‌دير؟

تون كلمه‌سی اساسن گئجه، قارانليق آنلام‌لارينا گلمك‌ده‌دير. داها سونرا آنلام دارالماسينا اوغرايا‌راق تونك «زين‌دان»، تونريك «مزار» آنلام‌لاريندا قوللانيلميشدير. گئنل ايفاده‌دن حركت‌له اؤزَل بير ايسيم تورَتيلميشدير. كلمه‌نين شكيل و آنلام یؤنوندن بير ده‌ييشمه‌يه اوغراديغينی گؤروروك. بورادا بئله بير منطيق يئريديله‌بيلر: اگر اينسان‌لار اؤلن كيشی‌لری مزارا قويماسا‌يديلار بئله بير ايسمه ده ايحتيياج اولمايا‌جاقدی. بورادا بير اؤلوم گئرچه‌يی و اينانجا باغ‌لی اولا‌راق اؤلن كيشی‌نين مزارا گؤمولمه‌سی گئرچه‌يی واردير. بورادا اؤلونون مزارا گؤمولمه‌سی بير ديش (خاريجی) ائتگن‌دير (عاميل‌دير). يعنی اينانج عونصورونا باغ‌لی‌دير. تون سؤزونون ايفاده ائتدييی قارانليق آنلاميندان حركت‌له، گونش آلمايان قارانليق يئره تونريك آدی وئريلميشدير.

“ديل بير ايله‌تيشيم آراجی‌دير. دويقو و دوشونجه‌‌لريميزی باشقا‌لارينا مونتقيل ائله‌مه‌ميزی ساغلار. سؤزجوك‌لرين و قورال‌لارين اولوشدوردوغو بو گيزم‌لی (سيرلی) سيستئمين ان ضعيف حالقاسی‌نی كلمه‌لر و يوكله‌نديك‌لری آنلام‌لار اولوشدورور. سؤزجوك‌لرين تك باش‌لارينا بير آنلام‌لاری يوخ‌دور. … دئمك بير آدين بيردن چوخ آنلامی اولابيلر، آنجاق بللی بير باغلام‌دا بو آنلام‌لاردان يالنيز بيری گئرچكله‌شه‌بيلر”

ديل، جان‌لی بير وارليق اولماسی حسبی‌يله سورك‌لی بير گليشمه ايچرسينده‌دير. بو ده‌ييشمه‌نين سورعتی ياواش‌دير. ديل‌ده‌كی ده‌ييشمه‌‌لری اينجه‌لركن گئنل‌ليك‌له يوزايل و يا عصير ايفاده‌لری اساس آلينماقدا‌دير. يعنی ديلين بونيه‌سينده ميدانا گلن ده‌ييشمه‌‌لر آنجاق بللی بير زامان ديليمين‌دن سونرا بليرگين‌له‌شمك‌ده‌دير. آنلام ده‌ييشمه‌‌لری اوزون بير زامان ديليمی ايچنده گئرچك‌له‌شمك‌ده‌دير. بونون اوچون بعضن يوزايل‌لر گَرَكه‌بيلر

اؤزجان باشقان، ۱۰۰۰ ايل ايچينده ديل‌ده‌كی تمل سؤزجوك‌لرين ۱۹٪ اورانيندا ايتمه، آنلام و سس ده‌ييشيمينه اوغراديغينی بليرتمك‌ده‌دير.

ديل‌ده‌كی كلمه‌لرين ده‌ييشيمی ايچ و ديش ائتگن‌لردن قايناقلانماقدا‌دير. قوللانيلان بوتون نسنه‌لر، اشيا‌لار كيمی ديل‌ده‌كی كلمه‌لر ده ده‌ييشيمه معروض قالماقدا‌ديرلار.

“ديل توپلومسال بير اولقو اولدوغونا گؤره ده‌ييشمز بير وارليق دئييل‌دير. قوشاق‌دان قوشاغا فرق‌لی قوشول‌لار (شرط‌لر) ايچينده گئرچك‌له‌شن اؤيرنمه سورَجی ايچينده توپلوم‌لارين سؤزجوك داغارجيق‌لاری دا ده‌ييشير.”

ديل‌ده‌كی ده‌ييشيمين ندن‌لری آراسيندا جوغرافی حركت‌لی‌ليك، ساواش‌لار، قيت‌ليق، يئنی سياسی قوشول‌لار، توپلومو درين‌دن ائتگی‌له‌ين اولای‌لار وس خاريجی ائتگن‌لر گؤستريله‌بيلر. ديل‌ده ميدانا گلن بو ده‌ييشمه‌نين خالق طرفيندن قبول اولونماسی چوخ اؤنم‌لی‌دير. بيرئيسل (انفرادی) اولا‌راق ياپيلان ده‌ييشيك‌ليك‌لر بو آنلام‌دا ساغ‌ليق‌لی دئييل‌دير. ديل‌ده‌كی ده‌ييشيمی خالقين قبول ائتمه‌سی، بؤيوك چوخونلوغون سؤز قونوسو ده‌ييشيك‌لييی اونايلاماسی (تاييد ائله‌مه‌سی) ده‌ييشيم اوچون اساس تشكيل ائتمك‌ده‌دير.
ديل‌ده‌كی ده‌ييشمه‌يه‌ باغ‌لی اولا‌راق سؤزجوك‌لر آنلام ده‌ييشمه‌سينه اوغرارلار. بو ده‌ييشمه آنلام دارالماسی، آنلام گئنيش‌له‌مه‌سی، آنلام ياخشی‌لاشماسی، آنلام كؤتوله‌شمه‌سی، باشقا آنلاما گئچيش كيمی ده‌ييشيك دال‌لاردا (شاخه‌لرده) گئرچك‌له‌شمك‌ده‌دير. گئنل‌ده تورك ديلی اؤزل‌ده قاراخان‌لی توركجه‌سی ايچری‌سينده اله آلديغيميز تون كلمه‌سی ده بو جور شكيل و آنلام ده‌ييشمه‌‌لری‌نين ائتگی‌سينده قالميشدير.

امك اوشونمز

ايندی اونودولماق‌دادير. ياش‌لی‌لاردان -بعضن گنج‌لردن ده- سؤز سوروشاندا، سؤزو اوزاداندا، اصلينده سورغولارلا اونلاری “زينهار”ا گتيرنده، بئزيكديرنده، دئيرلر «صول دون چندَس پَندَس» سوروشورسان من‌دن؟

توركجه‌ده سون‌سوز سورغولاری ايله قارشيلاشاندا، يعنی بو دوروم‌دا ايليشنده نه دئييلر، هانسی دئييم ايشله‌ديلر بيلميرم، آنجاق سولدوزدا بونو سيناسانيز -سولدوزلو دوستونوز وارسا البت، سولدوزلولار قوناق‌سئورديرلر- كسين بونو ائشيده‌جكسينيز سونوندا. «هله من‌دن صول دون چَندَس پَندَس سوروشور!». بو، فارسجا بير سورغويلا جاوابی‌دير، «اصول دين [بر] چند است؟ پنج است». سؤزو اوزالتماغا بير آيری دئييم ده ايشله‌دريك؛ «سؤزو چئينه‌مك»!

عزیز دوست‌لارین بیری یازیر: وئبلاق‌لاردا هئچ زاد يازيلمير، بئش ديقه‌دن آرتيق دورماق اولمور وئبلاق‌لاردا.

دئمه‌لی‌دير: توپلوم نه جور ايسه وئبلاق‌لار دا او جوردور. اؤزآرامیزدیر دا توپلوم كئيييب، وئبلاق‌لاردا دا بير زادين يازيلماماسی بو كئييييشين (!Keyiyiş) طبيعی سونوجودور.